Žrědłowy tekst za Geografiska šyrina se woglědaś

[[Dataja:Latitude (PSF).png|miniatur|Šyrinowe krejze]]
[[Dataja:Grosskreis.svg|thumb|Naglěd kule.<br /><small>Ekwator (módry) źěli kulu do dweju połojcowu a prěcy [[Dlininowy krejz|dlininowe krejze]] (žołte) pód 90°. Wšykne pśeśěgnjone linije toś togo wobraza su [[Wjeliki krejz|wjelike krejze]]. Smužkowane linije su [[Šyrinowy krejz|šyrinowe krejze]].</small>]]
[[Dataja:50 Breitengrad.jpg|miniatur|50.&nbsp;šyrinowy krejz w [[Mainz|Mainzskem]] nutśikownem měsće]]

'''Geografiska šyrina''' (něga ''stopjeń šyriny''), [[Phi|φ]] abo B (łatyński ''latitudo'', engelski ''latitude'', mjazynarodnje skrotcona pśez ''lat.'' abo ''LAT'') jo pódpołnocna abo pódpołdnjowa [[Wótstawk|zdalonosć]] [[Dypk (geometrija)|dypka]] [[Zemski powjerch|zemskego powjercha]] wót [[Ekwator|ekwatora]], pódana w [[Kutowa měra|kutowej měrje]], pótakem w [[Stopjeń|stopnju]]. Šyrina móžo gódnoty wót 0° (na ekwatorje) až do ±90° (na poloma) nabyś. Město [[Pozitiwne a negatiwne licby|pśedznamuška]] (tradicionelnje +[[Pódpołnoc|pódpołnoc]], −[[Pódpołdnjo|pódpołdnjo]]) jo teke ''N'' resp. ''S'' dowólony.

Kut, kótaryž wužywa se za geografisku šyrinu, njeměri se w zemskem srjejźišću, ale wótpowědujo kutoju mjazy (idealizěrowanym) [[Lotowy směr|lotowym směrom]] a ekwatoroweju rowninu zemje.
* Městna z samskeju šyrinu laže na jadnom [[Šyrinowy krejz|šyrinowem krejzu]], teke ''šyrinowy paralel'' abo ''paralelny krejz'' pomjenjony.
* Za identifikaciju dypka na zemskem powjerchu – za póstajenje jogo [[Geografiske koordinaty|geografiskego połoženja]] – jo pśidatnje k šyrinje pódawanje jogo [[Geografiska dlinina|geografiskeje dlininy]] (něga ''stopjeń dlininy'') trěbne. Definicija geografiskeje šyriny źo na [[Klawdius Ptolemeus|Klawdiusa Ptolemeusa]] slědk.

== Rozrědowanje ==
Geografiska šyrina pódawa se [[Seksagezimalny system|seksagezimalnje]] w [[Stopjeń (kut)|stopnjach]], [[Wobłukowa minuta|minutach]] a [[Wobłukowa sekunda|sekundach]], pśi comž jadna minuta 60&nbsp;sekundam a jaden stopjeń wótpowědujo 60&nbsp;minutam (kaž w casowych pódaśach). Pśi [[Decimalny system|decimalnych]] stopnjach, minutach a sekundach pódawaju se městna za komu.

Su rozdźělne metody zwobraznjenja, na&nbsp;pś.:
# Stopnje, minuty, sekundy: 66° 43′ 12″
# Stopnje, minuty, decimalne sekundy: 66° 43′ 12,0″
# Stopnje, decimalne minuty: 66° 43,20′
# Decimalne stopnje: 66,7200°

[[Wobłukowa minuta]] wótpowědujo spóromje ekwatora a spóromje [[Meridian (geografija)|meridianow]] cerje jadneje [[Mórska mila|mórskeje mile]] resp. 1.852 metrow, mjaztym až cera wobłukoweje minuty na šyrinowych krejzach ''φ'' (na pódpołnoc abo na pódpołdnjo wót ekwatora) jo wó faktor [[Sinus a kosinus|cos]] ''φ'' mjeńša. Wótstawk mjazy dwěma stopnjoma šyriny wšak jo pśecej wok. 111 km. Ale wótstawk na poloma (111,694&nbsp;km/°) jo pśez wopłonjenje zemje snadnje wětšy ako na ekwatorje (110,574&nbsp;km/°), dokulaž [[Wokłon|wokłon]] na toś tej droze wó wok. 1 % pśiběra.

Jolic felujo pódase °N abo °S, ga stoje pozitiwne gódnoty za pódpołnocnu šyrinu a negatiwne za pódpołdnjowu šyrinu.

Pśi pódawanju [[Geografiske koordinaty|městnych koordinatow]] musy se šyrina pśecej ako prědna pódaś, pótom akle dlinina: ''„B pśed L, ako w alfabeśe“''. Swóju pśicynu ma toś ta konwencija w stawiznach: šyrina dajo se južo stolěśa pśed dlininu dosć eksaktnje póstajiś.

;Koordinatowe pśikłady

* [[München]] (Marienlatz): 48° 8′ 13,94″ pódpołnocneje šyriny, 11° 34′ 31,98″ pódzajtšneje dlininy
* [[Santa Cruz County (Kaliforniska)]]: wok. 37° pódpołnocneje šyriny, 122° pódwjacorneje dlininy

== Zwěsćenje geografiskeje šyriny ==
Šyrina dajo se cele jadnorje z nejwušego [[Słyńcny staw|słyńcnego stawa]] ''(połdnjowa šyrina)'' abo z wusokosći [[Kulminacija (astronomija)|kulminěrowacych]] gwězdow póstajiś. 
Na pódpołnocnej połkuli zemje pódawa wusokosć relatiwnje swětłego [[Polarna gwězda|polarneje gwězdy]] ''(Polaris)'' nad [[Horicont|horicontom]] dosć dokradnjej šyrinu: Na [[Ekwator|ekwatorje]] pokazujo se polarna gwězda na horiconśe, na pódpołnocnem polu stoj pśisamem padorownje na njebju. Napšawdu jo ''Polaris'' nic cele 1° wót [[Njebjaski pol|njebjaskego pola]] zdalony; zmólka, kótaraž nastawa pśez to, jo [[Zemska rotacija|zemskeje rotacije]] dla dwójcy na źeń 0°, dwójcy wok. 0,75° a dajo se pśez jadnore formule abo [[Woblicenje pśerězka|woblicenje pśerězka]] pomjeńšyś.

Južo namórniki póznego 15. stolěśa su zamógli šyrinu za [[Nawigacija|nawigaciju]] wužywaś. Woblicenje geografiskeje ''dlininy'' wšak jo wěcej komplicěrowane było a jo se dokradnu [[Koplowańska nawigacija|koplowańsku nawigaciju]] abo měrjenje distancow [[Mjasec|mjasec]]-gwězda pominało. Wót kóńca [[18. stolěśe|18. stolěśa]] stawa se z dokradnym [[Cas|casom]] chronometrow, wót srjejźi [[20. stolěśe|20. stolěśa]] z pomocu wšelkich metodow pód wužywanim elektromagnetiskich žwałow terestriskich sćelakow, wót 1990tych lět z [[Global Positioning System|GPS]]-pśidostawakami satelitow.

== Geodetiska, elipsoidiska, astronomiska a geocentriska šyrina ==
* ''Elipsoidiska'' abo ''geodetiska šyrina'': wótpowědujo, gaž [[Rotaciski elipsoid|rotaciski elipsoid]] wužywa se ako [[Zemski model|zemski model]], kutoju mjazy [[Ekwatorowa rownina|ekwatoroweju rowninu]] a elipsoidoweju normalu. Toś ta wersija geografiskeje šyriny wužywa se w [[Rozměrjenje kraja|rozměrjenju kraja]] a [[Kartografija|kartografiji]].
* ''[[Astronomiska šyrina]]'': pomjenjujo w [[Geodezija|geodeziji]] kut mjazy napšawdnym [[Lotowy směr|lotowym směrom]] a [[Ekwatorowa rownina|ekwatoroweju rowninu]]. Diferenca k elipsodiskej šyrinje jo komponenta [[Lotowe wótchylenje|lotowego wótchylenja]] (druga jo diferenca mjazy [[Astronomiska dlinina|astronomiskeju dlininu]] a [[Elipsoidiska dlinina|elipsoidiskeju dlininu]]).
* ''[[Geocentriska šyrina]]'': jo směr k zemskemu srjejźišćoju. Lotowy směr a elipsoidowa normala njejźotej – mimo na [[Ekwator|ekwatorje]] a na [[Pol (geografija)|poloma]] – pśez [[Zemske srjejźišćo|zemske srjejźišćo]]. Geocentriska šyrina rozeznawa se wót ''geografiskeje'' šyriny wó až k 0,2°.

Pśi perfektnem stabilnem (wopłonjonem) rotaciskem elipsoiźe (žedne góry resp. doły, konstantna gustosć) by elipsoidiska šyrina astronomiskej šyrinje wótpowědowała. Mimo togo by geocentriska šyrina za kužde městno pó licbje nejbližej ekwatora (t.g. nejmjeńša gódnota) była.

== Wliw na klimu ==
Dokulaž pśerězne [[Słyńcne pśipromjenjenje|słyńcne pśipromjenjenje]] na dypk zemskego powjercha wótwisujo wót jogo geografiskeje šyriny, póstaja toś ta bytostnje lokalnu [[Klima|klimu]] a móžo definiciji (geografiskich) [[Klimowa cona|klimowych conow]] słužyś: [[Tropy]] laže mjazy [[Wobrotna šyrina|wobrotnyma šyrinoma]] (23° 26′) a [[Polarske strony|polarskimi stronami]] wušej [[Polarny krejz|polarneju krejzowu]] (66° 34′), mjazy nimi [[Subtropy|subtropy]] a [[Klimatiski wósrědna cona|klimatiski wósrědne cony]].

Klima wótwisujo teke wót dalšnych faktorow; tak su na&nbsp;pś. [[Europa|europske]] městna [[Pódpołnocnoatlantiski tšuženje|pódpołnocnoatlantiskego tšuženja]] dla zwětšego jasnje śoplejše ako [[Azija|aziske]] a [[Pódpołnocna Amerika|pódpołnocnoamerikańske]] městna samskeje geografiskeje šyriny.

Geografiska šyrina ma wósebnje wliw na [[Wětš|wětšowe]] wobstejnosći. W něgajšnych casach, gaž [[Łoź|łoźi]] su hyšći nejcesćej płachtowali, su te za [[Łoźnistwo|łoźnistwo]] wjelgin wažne byli. Z togo casa su se hyšći pomjenowanja ako [[Kónjeca šyrina|kónjece šyriny]] abo [[Roaring Forties]] wobchowali, kótarež pśirěduju wótpowědujucym šyrinam wětšowe wobstejnosći.

== Stopjeń šyriny ==
[[Dataja:48Grad2010.jpg|miniatur|48. šyrina ako dłožbny mozaik, Freiburg/Br., 2010]]

Wuraz '''stopjeń šyriny''' wužywa se w rozdźělnem woznamje. Na jadnom boce jo z tym geografiska šyrina sama měnjona a na drugem boce šyrinowy krejz, na kótaremž wšykne městna jadnakeje geografiskeje šyriny laže; specielnje su młogi raz jano take šyrinowe krejze měnjone, kótarychž geografiska šyrina w stopnjach jo cełolicbowa.

Pśibližne woblicenje dłujkosći šyrinowego krejza, pótakem jogo wobměry, buź wótwóźone z pśikładom 48. šyrinowego krejza, kótaryž prěcy [[Freiburg im Breisgau]]: Pó zjadnorjonem měnjenju, zemja by była kula, nic k poloma wopłonjona, a zemski radius by 6.400 km był, jo radius šyrinowego krejza, jogo wótstawk k zemskej wósce (ta ako linija wót jadnogo pola pśez srjejź zemje k drugemu poloju), za 48 stopnjow 
:<math>r = 6\,400\ km \cdot \cos 48^\circ </math>
pótakem něźi 4.280 km. Wobměra toś togo krejza abo „dłujkosć 48. šyrinowego krejza“ jo 
:<math>U = 2 \cdot \pi \cdot r </math>
pótakem něźi 27.000 km.

== Glědaj teke ==
* [[Geografiska dlinina]]
* [[Meridian (geografija)|Meridian]]

== Eksterne wótkaze ==
{{Commonscat|Latitudes}}
* [http://www.explorermagazin.de/gps/gpsbas1.jpg Wobraz ku geografiskej dlininje a šyrinje]
* [http://www.fwiegleb.de/geodat.htm Geografiske dlininy a šyriny nimskich městow a gmejnow (wok. 6.000)]
* [http://www.ottmarlabonde.de/L1/BreitengradeApplet.html Java-aplet k zwobraznjenjeju geografiskeje a geocentriskeje šyriny]
* [http://www.gpso.de/maps/ Pśelicadło wšelkich koordinatowych systemow z wizuelneju kontrolu]


[[Kategorija:Matematiska geografija]]