Žrědłowy tekst za Geografiska dlinina se woglědaś

[[Dataja:Longitude (PSF).png|thumb|Dlininowe krejze]]
[[Dataja:Grosskreis.svg|thumb|Naglěd kule.<br /><small>Ekwator (módry) źěli kulu do dweju połojcowu a prěcy [[Dlininowy krejz|dlininowe krejze]] (žołte) pód 90°. Wšykne pśeśěgnjone linije toś togo wobraza su [[Wjeliki krejz|wjelike krejze]]. Smužkowane linije su [[Šyrinowy krejz|šyrinowe krejze]].</small>]]

[[Dataja:Prime-meridian.jpg|thumb|Historiski nulowy meridan pśi [[Flamsteed House]] w Greenwichu (na spódku a na twarjenju markěrowany)]]

'''Geografiska dlinina''' (něga: „stopjeń dlininy“), [[Lambda|λ]], mjazynarodnje skrotcona z '''long.''' (''longitudo'' = lon., ''longitude'' = eng., franc. atd. „dlinina“), wopisujo jadnu z wobeju [[Geografiske koordinaty|koordinatowu]] městna na [[Zemski powjerch|zemskem powjerchu]], a to jogo poziciju na pódzajtšo abo na pódwjacor wót ''definěrowaneje'' (pśipadnje póstajoneje) pódpołnocno-pódpołnjoweje linije, [[Nulowy meridian|nulowego meridana]]. Wóna jo se něga '''stopjeń dlininy''' groniła. Geografiska dlinina jo kut, kótaryž měri se, wuchadajucy wót nulowego meridiana (0°), až do 180° w pódzajtšnem a 180° w pódwjacornem směrje. [[Wjerškowy dypk|Wjeršk]] toś togo kuta jo srjejźišćo mysloneje zemskeje kule, ramjenja wuchadaju ze srjejźišća pśez nulowy meridian resp meridian, na kótaremž městno lažy, kótaregož geografiska dlinina ma se pódaś. Město pśedznamuška (tradicionelnje +pódzajtšo, −pódwjacor) jo teke E resp. W dowólony (skrotconki "O" wobijaju se tšacha zaměnjenja dla, glej [[#cogodlaemestoo|dołojce]]).
* Městna ze samskeju dlininu laže na ''[[Meridian (geografija)|meridianje]]''. Meridian źo wót [[Pol (geografija)|pola]] k poloju a jo połojca [[Dlininowy krejz|dlininowego krejza]]. Na zemskej kuli jo dlininowy krejz (wobstojecy z dweju napśeśiwneju meridianowu) [[wjeliki krejz]].
* Za póstajenje dypka na zemskem powjerchu –&nbsp;za pódawanje jogo [[Geografiske koordinaty|geografiskego połoženja]]&nbsp;– jo pśidatnje pódawanje jogo [[Geografiska šyrina|geografiskeje šyriny]] (něga: jogo „stopnja šyriny“) ako druga [[koordinata]] trjebna.

== Póstajenje městna a casa ==
=== Nulowy meridian ===
Dokulaž njejo pśirodna nulowa marka za meridiany (poł dlininowego krejza), ako jo [[ekwator]] za měrjenje šyriny, musy se [[nulowy meridian]] ''definěrowaś''. Wót antiki jo se [[Ferro-meridian]] wužywał. Akle w lěśe 1884 jo se swětodaloko jadnotnje ten meridian póstajił, na kótaremž jo srjejźna wóska wěstego teleskopa [[Royal Greenwich Observatory|obserwatorija Greenwich]] (London) (glej [[#Stawizniske|Stawizniske]]). 

Geografiska dlinina pódawa se ako kutowy wótstawk w stopnjach, (wobłukowych) minutach a sekundach wót nulowego meridiana na pódzajtšo (E) abo na pódwjacor (W).
{{Anchor|cogodlaemestoo}}Skrotconka E za pódzajtšo (wót engelskego „east“) pśiraźujo se pśez DIN 13312, kótaryž jo rozsuźecy za [[Nawtika|nawtiku]] a [[Nawigacija leśenja|nawigaciju lesénja]], aby se zmólkow pśez zaměnjenje pismika O z licbu 0 a z francojskeju škrotconku za pódwjacor ("ouest") wót wšogo zachopjeńka wobinuło.

Nejwětša móžna licbna gódnota jo pótakem 180 stopnjow, pśi comž 180°E = 180°W. Pśibližnje spóromje toś teje geografiskeje dlininy, ale z bejnymi wótchylenjami, źo w [[Pacifiski ocean|Pacifiku]] [[datumowa granica]] póstajona wót pótrjefjonych krajow.

=== Wótstawk meridianow ===
Wótstawk mjazy dwěma dlininowyma krejzoma jo na ekwatorje nejwětšy. Tam jo [[wótšyrjenje]] wót jadnogo stopnja 111,32&nbsp;km wjelike. Toś ta distanca wótpowědujo eksaktnje 60 [[Mórska mila|mórskim milam]], dokulaž mórska mila jo se spócetnje z jadneju [[Wobłukowa minuta|wobłukoweju minutu]] na [[Ekwator|ekwatorje]] definěrowała. 

Na poloma wšak padnu wšykne dlininowe krejze w jadnem dypku na jadno. Wótstawk mjazy dwěma dlininowyma krejzoma dajo se za šyrinu φ a [[zemski radius]] r pśibližnje ze slědujuceju formulu woblicyś:

<math>a=\frac{2\pi \cdot r\cdot\cos{\varphi}}{360}</math> 

W Nimskej lažy wón mjazy 63,8 km ([[Flensburg]], Sylt) a 75,5 km ([[Oberstdorf]]).

=== Pisanja licbnych gódnotow ===
Wobgranicowanje pódaśow dlininy na ''cełolicbowe stopnje'' by pótakem skoro wšuźi za pódaśa pozicije pśeliš njedokradne było (w direktnej bliskosći k poloju wuwzete) (to jo pśicyna za to, až wuraz ''stopjeń dlininy'' jo zestarjony). Dokradnjejše pódaśa geografiskeje dlininy daju se na slědujucy nałog wugótowaś: 

* w kutowej jadnotce stopjeń w [[Decimalny system|decimalnem pisanju]] (na&nbsp;pś. 66,34°) - teke pódaśe lěc na pódwjacor abo na pódzajtšo nulowego dlininowego krejza jo móžno (na&nbsp;pś. 66,34° pódzajtšo resp. 66,34° E). W [[Geoinformatika|geoinformatice]] zwuraznja se pódaśe °E zwětšego pśez pozitiwnu a pódaśe °W pśez negatiwnu licbu.
* [[Seksagezimalny system|seksagezimalnje]] w [[Wobłukowa minuta|minutach]] a [[Wobłukowa sekunda|sekundach]] (w samskem pśikłaźe 66°&nbsp;20′&nbsp;24″). 66°&nbsp;20′&nbsp;24″ jo krotke pisanje za slědujucu sumu tśich kutow 66° + 20′ + 24″. Toś tej plusowej znamješce se wuwóstajotej. Sumandy wuběraju se pśi tom tak, až licbowe gódnoty pśed minutu a sekundu su mjeńše ako 60. Sekunda geografiskeje dlininy wótpowědujo na ekwatorje cerje něźi 31&nbsp;metrow, w srjejźnej Europje (na 50° N geografiskeje šyriny) něźi 20&nbsp;metrow.
* W [[Nawtika|nawtice]] wobija se źinsa pśi pódawanju geografiskich koordinatow kutoweje jadnotki sekunda, tak až górni pśikład buźo: 66°&nbsp;20′&nbsp;24″ = 66°&nbsp;20,4′. Hyšći dokradnjejše pódaśa pozicije, ako dojśpiwaju se na&nbsp;pś. w satelitowej nawigaciji, wótbłyšćuju se w dalšnych městnach za komu.
* Pśedewšym w namórnistwje pišu se dlininowe krejze z 3 městnami pśed komu. Pśez to wuzwigujo se rozdźěl k šyrinowym krejzam jasnjej. Pśikład: 010,43° E.
* Rotacije zemje dla, 360° w 24 góźinach, dajo se geografiska dlinina teke ako ''cas'' zwurazniś. [[Městny góźinski kut]] wužywa se w [[Astronomiska nawigacija|astronawigaciji]].

=== Pśikłady ===
* [[Barlin]]: 13°&nbsp;19′ pódzajtšo
* [[Hamburg]]: 10°&nbsp;00′ pódzajtšo
* [[München]]: 11°&nbsp;35′ pódzajtšo
* [[Tokio]]: 139°&nbsp;42′ pódzajtšo
* [[San Francisco]]: 122°&nbsp;25′ pódwjacor
* Pozicija [[Satelit (astronawtika)|satelita]] [[SES Astra|Astra 1]] nad ekwatorom: 19°&nbsp;12' pódzajtšo

=== Cas ===
Rotacije zemje dla jo [[městny cas]] na rozdźělnych šyrinach rozdźělne. Casowy rozdźěl k nulowemu meridianoju jo ''jadna&nbsp;góźina na 15°&nbsp;dlininowego rozdźěla.'' Z togo slěduju [[Casowa cona|casowe cony]].

Pla 0° wótpowědujo srjejźny městny cas (SMČ) [[UTC]].

== Stawizniske ==
{{Anchor|Stawizniske}}Grichiski [[astronom]] a matematikaŕ [[Hipparchos (astronom)|Hipparchos]] (wok. [[190 pś.n.l.c.|190]]–[[120 pś.n.l.c.]]) jo zemju w pódzajtšno-pódwjacornem směrje prědny raz do 360&nbsp;[[Stopjeń (kut)|stopnjow]] źělił.

W europskem namórnistwje jo [[póśěgowy system]] dlininowych krejzow dłujko njejadnotny był. Wót 2. stolěśa n.l.c. až do 19. stolěśa jo [[Ferro-meridian]] dominantny był, kótaryž jo [[Klawdius Ptolemeus]] póstajił a kótaryž pósěgujo se na nejwěcej pódwjacornu kanarisku kupu El Hierro (17°&nbsp;40′&nbsp;W). 

Pó naciji su se koordinatowe seśe na nulowe meridiany w [[London]]je, [[Paris]]u abo [[Sankt Petersburg]]u póśěgowali. Akle na [[Mjazynarodna meridianowa konferenca|mjazynarodnej meridianowej konferency]], we Washingtonje 1884, jo se [[Greenwich (London)|Greenwich]] pla Londona swětodaloko póstajił, mj.dr. dokulaž britiske mórske kórty su se swětodaloko wužywali.

== Zwěsćenje geografiskeje dlininy ==
Mjaztym až [[geografiska šyrina]] jo relatiwnje jadnorje woblicujobna pśez [[měrjenje]] [[Wertikalny kut|wertikalnych kutow]] [[Słyńco|słyńca]] abo [[Polarna gwězdna|polarneje gwězdy]], jo se woblicenje aktualneje geografiskeje dlininy z pódobneju dokradnosću dłujki cas ekstremnje śěžko wuwiło. Toś ten za mórsku [[Nawigacija|nawigaciju]] wažny [[dlininowy problem]] jo se akle kóńc 18.&nbsp;stolěśa rozwězał. Za to su wjelgin dokradne 
[[Zeger|zegery]] trjebne, kótarež funkcioněruju spušćobnje teke pśi nejmócnjejšem mórskem žwalenju, mimo až wóne by se pśez wjedrowe wliwy ako górcota a mokśina pówětša kazyli. Prědny zeger, kótaryž jo toś te wuměnjenja docynił, jo „H4“ był, kótaryž blidaŕ [[John Harrison (zegeraŕ)|John Harrison]] jo w měrcu 1762 wunamakał. Mytowe pjenjeze wustajone za to wót dlininoweje komisije britiskego parlamenta we wusokosći 20.000 puntow jo Harrison akle pó wukazu krala [[Jurij III. (Zjadnośone kralojstwo)|Jurja III.]] w lěśe 1773 dostał. Aby trjebnu dokradnosć dojśpił, jo swój zeger pód wužywanim kulowych lagwow skoro bźez šurowanja a z bimetalami zgótowił, aby temperatury wobstawne wóstali.

== Wótwisnosć wót referencnego elipsoida ==
Dlinina wariěrujo wó sekundy, jolic se drugi [[referencny elipsoid]] abo wótchylajucy [[geodetiski datum]] wužywa. Jolic njewužywa se globalnje nejlěpjej pśiměrjujucy se elipsoid, powěda se teke wó ''geodetiskej dlininje''. 

== Glej teke ==
* [[Geografiska šyrina]]
* [[Meridian (geografija)|Meridian]]

== Literatura ==
* [[Dava Sobel]]: ''Längengrad.'' Taschenbuch [[Special:Booksources/3-442-72318-3|ISBN 3-442-72318-3]] (Ilustrěrowane wudaśe [[Special:Booksources/3-8270-0364-4|ISBN 3-8270-0364-4]])

== Wótkaze ==
{{Commonscat|Longitudes}}
* [http://www.geodatenzentrum.de/geodaten/gdz_rahmen.gdz_div?gdz_spr=deu&gdz_akt_zeile=3&gdz_anz_zeile=4&gdz_user_id=0&gdz_para1=1&gdz_html=99 Amtski centrum geodatow za Nimsku]
* [http://www.geonames.org www.geonames.org] 6,1 mio. lichych geodatow swětodaloko 
* [http://www.explorermagazin.de/gps/gpsbas1.jpg Wobraz geografiskeje dlininy a šyriny]
* [http://www.ucolick.org/~sla/leapsecs/scans-meridian.html Konferencny protokol Washingtona 1884]
* [http://www.fallingrain.com/world/ Geografiske koordinaty za městna na cełem swěśe]
* [https://web.archive.org/web/20100420110533/http://www.arte.tv/de/wissen-entdeckung/abenteuer-arte/Mission-X/Entscheidung-Laengengrad/737568,CmC=737562.html Arte – Mission X: Entscheidung Längengrad]

[[Kategorija:Matematiska geografija]]